1) Fazla Mesai Neden Kritik?
Fazla mesai; işletmede üretim baskısı, vardiya planı ve maliyet yönetimi açısından sık kullanılan bir araçtır. Ancak yanlış uygulama; ücret alacağı, idari para cezası ve çalışma süreleri ihlali riskini büyütür.
2) Fazla Çalışma / Fazla Sürelerle Çalışma Nedir?
Uygulamada iki kavram karışır:
- Fazla çalışma (fazla mesai): Haftalık 45 saati aşan çalışmalar.
- Fazla sürelerle çalışma: Sözleşme ile haftalık süre 45 saatin altında belirlenmişse (ör. 40 saat), 40–45 arası çalışmalar “fazla sürelerle çalışma” olarak değerlendirilir.
3) Günlük–Haftalık Yasal Sınırlar
Fazla mesai planlarken sadece “haftalık 45 saat” değil, günlük sınırlar da kritik.
| Başlık | Pratik kural | İşveren için not |
|---|---|---|
| Haftalık normal süre | 45 saat | Puantaj ve vardiya planı buna göre kurulur |
| Günlük üst sınır | 11 saat (toplam çalışma) | Vardiya + fazla mesai bu limiti aşmamalı |
4) Yıllık 270 Saat Sınırı
Fazla çalışma süreleri yıllık bazda sınırlıdır. Bu sınırın aşılması; denetimde ve uyuşmazlıkta işveren aleyhine risk oluşturabilir.
5) Yazılı Onay ve İstisnalar
Fazla mesai için kural olarak işçinin yazılı onayı gerekir. Uygulamada bu onay genelde “yıllık fazla mesai onayı” olarak dosyada tutulur.
- Onay belgesi imzalı olmalı
- Onay → puantaj → bordro zinciri tutarlı olmalı
- Onay yoksa ispat yükü işverene döner
6) Ücret mi, Serbest Zaman mı?
Fazla mesai karşılığında ücret ödemesi esastır; ancak şartları sağlandığında serbest zaman kullandırma da mümkündür.
7) Denkleştirme ve Vardiya Planı
Denkleştirme uygulaması doğru kurulursa fazla mesai ihtiyacını azaltır. Ancak denkleştirme sürecinde de kayıt ve planlama şarttır.
8) Kimlere Fazla Mesai Yaptırılamaz?
Bazı çalışan gruplarında fazla mesai yaptırmak kısıtlıdır veya uygun değildir. İşyeri uygulaması ve iş sağlığı güvenliği yaklaşımıyla birlikte değerlendirilmelidir.
- Sağlık raporu ile uygun olmayan çalışanlar
- Özel statü/koruma kapsamında olanlar (işyeri koşullarına göre)
- 18 yaş altı çalışanlar (genel yaklaşım: yaptırılmaz)
Not: Uygulamada detaylar işin niteliği, mevzuat ve ikincil düzenlemelere göre değişebilir.
9) Denetimde En Çok İstenen Belgeler
- Fazla mesai onayları (yıllık/onay formları)
- Puantaj kayıtları
- Vardiya çizelgeleri
- Bordro ve ödeme kayıtları (mesai satırları)
- Giriş-çıkış kayıtları / turnike / servis kayıtları (varsa)
10) Sık Sorulan Sorular
Fazla mesai için yazılı onay şart mı?
Kural olarak evet. Uygulamada yıllık onay alınır ve personel dosyasında saklanır.
Yıllık 270 saat sınırı aşılırsa ne olur?
Denetimde ve uyuşmazlıklarda işveren aleyhine risk doğurur. Planlamada yıllık toplam mutlaka takip edilmelidir.
Fazla mesai kayıtları puantajla aynı mı olmalı?
Evet. Puantaj, bordro ve fiili çalışma kayıtları aynı gerçeği göstermeli. Çelişki yüksek risk yaratır.
Serbest zaman kullandırmak yeterli mi?
Uygulama yapılacaksa kayıt altına alınmalı (tarih/süre/onay). Kayıtsız telafi ileride ispat sorunu doğurur.